چکیده
خشونت خانگی یکی از جدیترین و خطرناکترین مشکلات روابط زناشویی است و اثرات آن تنها محدود به لحظهٔ ضربوجرح نیست؛ بلکه سلامت روان، جسم، احساس امنیت، ساختار مغز، عزتنفس، عملکرد روزمره، تصمیمگیری و حتی آیندهٔ کودکان را تحت تأثیر قرار میدهد. وقتی زن با این جمله روبهرو میشود که «شوهرم کتکم میزنه»، مسئله دیگر یک اختلاف سادهٔ زناشویی نیست؛ موضوع ایمنی فوری و ریسکسنجی جدی است. خشونت معمولاً با الگوی چرخهای همراه است—تنش، انفجار خشونت، عذرخواهی/ماهعسل، و دوباره تکرار. ازاینرو، مهمترین اولویت در چنین شرایطی، محافظت از جان و سلامت است، نه اصلاح رابطه در همان لحظه.
این مقاله راهنمایی کامل و چندلایه ارائه میدهد:
۱) اقدامات فوری برای نجات جان و ایمنی،
۲) انواع خشونت و نحوهٔ تشخیص،
۳) مستندسازی قانونی و پزشکی،
۴) برنامهٔ ایمنی قابل اجرا،
۵) روشهای کاهش ریسک،
۶) نحوهٔ ارزیابی خطر،
۷) راههای حمایت عاطفی و روانی،
۸) تصمیمگیری دربارهٔ ماندن یا خروج،
۹) حفاظت از کودکان،
۱۰) اقدامات حقوقی ممکن،
و در نهایت مجموعهای از سوالات پرتکرار و منابع معتبر.
این راهنمای جامع بر اساس پژوهشهای معتبر روانشناسی، استانداردهای مراکز بینالمللی مداخله در خشونت خانگی، و قوانین رایج نوشته شده و هدف آن ارائهٔ یک نقشهراه عملی برای نجات، ایمنی و تصمیمگیری آگاهانه است.
مقدمه
پرسش «شوهرم کتکم میزنه؛ چیکار کنم؟» یکی از پراضطرابترین، دردناکترین و درعینحال پُرتکرارترین سوالهایی است که زنان در شرایط خشونت خانگی مطرح میکنند. نکتهٔ مهم این است که خشونت هرگز یک حادثهٔ ساده یا یک «دعوای زن و شوهری» نیست؛ بلکه نقض جدی حقوق انسانی، تهدید به جان و آسیبی عمیق به سلامت روان است.
خشونت خانگی معمولاً در سکوت اتفاق میافتد، زیرا زن ممکن است احساس شرم، ترس، وابستگی مالی، ترس از قضاوت جامعه یا نگرانی برای آیندهٔ فرزندان داشته باشد. همین عوامل باعث میشود بسیاری از زنان سالها در محیط آسیبزا باقی بمانند و خشونت تدریجاً شدیدتر شود.
این مقاله به جای نصیحتهای کلی و غیرواقعی، بر اصول علمی، روانشناختی و عملی تمرکز دارد—چیزهایی که واقعاً میتواند از جان زن محافظت کند. پیام اصلی این متن روشن است:
وقتی با فرد خشونتورز مواجهی، وظیفهات “نجات خودت” است، نه تغییر او.
ایمنی تو و بچهها مقدم بر هر چیز—including رابطه، احساسات، حرف مردم یا قضاوت دیگران.
در ادامه یک راهنمای کاملاً ساختارمند ارائه میشود تا گامبهگام بدانی در لحظهٔ خطر، بعد از حادثه، و در مسیر تصمیمگیری چه باید کرد.
هشدار و ایمنی فوری
اگر الان در خطر هستی، اولویت فقط «ایمنی» است
خشونت فیزیکی جزو معدود بحرانهایی است که زمان برای تحلیل روانشناختی ندارد. وقتی کسی تو را میزند یا تهدید به آسیب میکند، ابتدا باید خودت را از خطر خارج کنی؛ بعد میتوان دربارهٔ درمان، گفتوگو یا تصمیمگیری فکر کرد.
خروج به نزدیکترین جای امن (همسایه/خانوادهٔ امن/محل عمومی)
اگر امکان خروج داری، همان لحظه به نزدیکترین مکان امن برو:
خانهٔ همسایهای که اعتماد داری
منزل خواهر/برادر/دوست
کیوسک نگهبانی
مسجد، فضای عمومی، فروشگاه
حتی کوچه، اگر روشن و دارای جمعیت باشد
هدف این است که «مکان حادثه» را ترک کنی، زیرا پژوهشها نشان میدهد خشونت در همان فضا احتمالاً ادامه مییابد.
تماس با اورژانس/پلیس یا خدمات حمایتی محلی
در ایران:
پلیس ۱۱۰
اورژانس اجتماعی ۱۲۳
حتی اگر فکر میکنی «شاید جدی نباشد»، تماس تو کاملاً منطقی است. خشونت فیزیکی تهدید جانی محسوب میشود.
اگر نمیتوانی خارج شوی: خود را در اتاقی با خروجی امن قرار بده؛ از آشپزخانه/ابزار خطرناک دور بمان
در لحظهٔ انفجار خشم، وارد فضاهایی نشو که سلاح بالقوه زیاد دارد:
آشپزخانه
اتاق ابزار
بالکن
حمام بسته
به اتاقی برو که:
در دارد
پنجره یا خروجی دوم دارد
حریم امن ایجاد میکند
قفل کن؛ گوشی را همراه داشته باش؛ نفس عمیق و آهسته؛ منتظر فرصت خروج امن.
خشونت خانگی چیست؟
انواع خشونت علیه همسر
خشونت فقط «زدن» نیست. هر رفتاری که کنترل، آسیب، ترس یا تحقیر ایجاد کند، خشونت است.
فیزیکی (ضربوجرح، هلدادن، پرتاب اشیا)
رفتارهایی مانند:
سیلی، مشت، لگد
فشار دادن دست یا گردن
هلدادن
بستن در، پرتکردن اشیاء
کشیدن مو
حبس کردن در اتاق
این رفتارها بهشدت خطر جدی برای جان دارند.
روانی/کلامی (تحقیر، تهدید، فحاشی، منزویکردن)
خشونت روانی معمولاً نامرئی است اما بیش از خشونت فیزیکی ذهن را تخریب میکند.
نمونهها:
ناسزاگویی
کوچککردن
تهدید به طلاق یا گرفتن فرزند
کنترل رفتوآمد
دروغپراکنی
محرومیت عاطفی
بیارزش جلوهدادن احساسات
اقتصادی (قطع پول، بدهکارکردن عمدی)
زن را عمداً به وابستگی مالی میکشانند:
اجازه ندادن به کار
کنترل کارت بانکی
بازخواست هزینههای جزئی
محرومیت از پول ضروری
خرج کردن عمدی برای ایجاد بدهی
این یکی از مهمترین دلایل گیر افتادن زنان در چرخه خشونت است.
جنسی (اجبار، آزار)
هر نوع رابطهٔ جنسی که زن نخواهد ولی وادار شود، خشونت جنسی محسوب میشود—even اگر زن و شوهر باشند.
نمونهها:
اجبار به رابطه
رفتارهای تحقیرآمیز جنسی
ضبط مخفیانه
تهدید با افشا
مراقبت پزشکی و مستندسازی
درمانِ جراحت + جمعآوری شواهد
مستندسازی مهم است؛ نه برای دشمنی، بلکه برای حفاظت قانونی.
مراجعه پزشکی برای ثبت آسیب (گزارش پزشک، عکس از کبودیها با تاریخ)
به مرکز درمانی برو و بخواه «ثبت آسیب» شود.
اگر به پزشکی قانونی مراجعه کنی، گزارش رسمی صادر میشود.
نگهداری امنِ مدارک (کپی در ایمیل/فضای ابری/پیشِ فرد مورد اعتماد)
تمام مدارک را ذخیره کن:
عکس
گزارش پزشکی
نسخه درمان
پیامهای تهدیدآمیز
و یک نسخه را جای امن بگذار.
ثبت زمان، مکان، شاهدان احتمالی و پیامهای تهدیدآمیز
حتی در یک دفترچه رمزدار.
اینها در صورت شکایت، حمایت یا دادگاه حضانت اهمیت دارد.
برنامهٔ ایمنی (Safety Plan)
آمادهباش برای دفعهٔ بعد—حتی اگر امیدوار به تغییر هستی
برنامه ایمنی یعنی آمادگیِ پیشاپیش.
کیف آماده
داخل کیف:
کپی کارت ملی، شناسنامه، کارت بانکی
پول نقد
کلید یدک
دارو
شمارههای ضروری
یک دست لباس برای کودک
کلمهٔ رمز با دوست/خانواده برای درخواست کمک فوری
مثلاً: «حالت چطوره؟» = پیام کمک
در شرایط خشونت، پیامهای رمزدار جان زنان را نجات دادهاند.
مسیرهای خروج و مکانهای امنی که قبلاً هماهنگ کردهای
در ذهن تمرین کن:
از کدام در؟
به کجا؟
با چه وسیلهای؟
گفتوگو یا فاصله؟ تصمیمگیری در وضعیت خطر
چه زمانی حرفزدن ممکن است و چه زمانی نه
اگر خطر بالاست: گفتوگو نکن؛ فقط خروج امن
وقتی فرد خشونتورز در حالت انفجار است، «گفتوگو» فقط ریسک را زیاد میکند.
اگر فرصت گفتوگو امن داری: مرزبندی روشن و غیرقابلچانهزنی
جملهٔ پیشنهادی:
«هیچوقت حق نداری به بدن من آسیب بزنی. این یک خط قرمز مطلق است.»
هر قولِ تغییر باید با برنامهٔ درمان خشم/مشاوره همراه باشد، نه فقط حرف
قول بدون عمل=چرخهٔ خشونت.

پیگیری قانونی و حقوقی
مسیرهای حقوقیِ معمول در موارد ضربوجرح
مراجعه به پلیس/کلانتری و ثبت گزارش
گزارش رسمی آغازگر حمایت قانونی است.
اخذ گواهی پزشکی قانونی و نگهداری شواهد
یکی از مهمترین مدارک قابل ارائه در دادگاه است.
مشاوره با وکیل/مرکز حقوقی دربارهٔ شکایت، دستور منعنزدیکی، حمایتهای حضانت/نفقه
گاهی دستور منع تماس، تهدید را کم میکند.
کودکان و شاهد خشونت
حفاظت از بچهها در خانهٔ خشونتزا
انتقال فوری به مکان امن
کودک نباید در معرض صدا یا صحنه خشونت باشد.
صحبت حمایتی متناسب سن؛ بدون سرزنشِ کودک/خودت
جملهٔ پیشنهادی:
«این تقصیر تو نیست. من مراقبت هستم.»
مستندسازی تأثیرات برای حمایتهای قانونی/روانی
چون دادگاهها به شدت روی «تأثیر بر کودک» حساساند.
ایمنی دیجیتال
مراقب ردگیری و دسترسیهای او باش
تغییر رمزهای گوشی/ایمیل/شبکههای اجتماعی؛ غیرفعالکردن اشتراک لوکیشن
تا از رهگیری جلوگیری شود.
استفاده از دستگاه امن برای جستوجوی کمک
در صورت امکان از گوشی خودت استفاده نکن.
پاککردن تاریخچهٔ مرورگر اگر دسترسی به دستگاهت دارد
بسیار مهم.
حمایت روانی و درمان
ترمیم تروما بعد از خشونت
تکنیکهای فوری آرامسازی
تنفس ۴–۶
تکنیک Grounding
لمس یک جسم سرد
نامگذاری احساس
مشاورهٔ فردی/گروهی با متخصص خشونت خانگی
برای بهبود PTSD، اضطراب، احساس شرم.
بازسازی عزتنفس و شبکهٔ حمایتی
زنان قربانی خشونت معمولاً منزوی میشوند. بازسازی روابط ضروری است.
خروج یا ماندن؟ تصمیم آگاهانه
ارزیابی ریسک و گزینهها
معیارهای خطر بالا
اگر موارد زیر هست، خروج امن ضروری است:
تهدید به قتل
استفاده از وسیله خطرناک
خفگی (یکی از خطرناکترین انواع خشونت)
مصرف مواد/الکل
تشدید دفعات
اگر میمانی: کاهش آسیب
نقاط امن، واژه رمز، برنامهٔ خروج، مراقبت پزشکی.
اگر میروی: برنامهٔ نقلمکان امن، پنهانکردن مسیر، حمایت حقوقی/اجتماعی
بدون برنامه، خروج میتواند خطر را بالا ببرد.

نتیجهگیری
خشونت خانگی یک «مشکل رابطهای» نیست؛ یک وضعیت پرخطر است که مستقیماً با سلامت جسم، روان و حتی جانِ زن و کودکان مرتبط است. تجربهٔ کتکخوردن، حتی اگر بهظاهر بدون جراحت شدید باشد، در بدن و روان اثر عمیقی برجای میگذارد:
حافظهٔ هیجانی مختل میشود
سیستم عصبی در حالت هشدار دائم قرار میگیرد
اعتمادبهنفس فرومیریزد
قضاوت و تصمیمگیری ضعیف میشود
مغز در «حالت بقا» گیر میکند
زنی که بارها خشونت دیده، ممکن است بهتدریج باور کند که «راه دیگری ندارد»، «تقصیر خودش است»، «باید تحمل کند»، یا «بهخاطر بچهها باید بماند». اما مطالعات جهانی نشان میدهد که تحمل خشونت نهتنها اوضاع را بهتر نمیکند، بلکه شدت آن در طول زمان بیشتر میشود.
پیام اساسی این مقاله این است:
۱) تو سزاوار امنیت، احترام و آرامش هستی.
هیچ شرایطی—فشار اقتصادی، عصبانیت، اعتیاد، خستگی، مشکلات خانوادگی—دلیل موجهی برای کتکزدن نیست.
۲) مسئولیت خشونت ۱۰۰٪ با فرد خشونتورز است.
زن هرگز «باعث» خشونت نمیشود. فردی که میزند، خودش تصمیم به ضربه میگیرد.
۳) ایمنی، اولویت مطلق است.
اصلاح رابطه مهم است، اما نه وقتی جان و بدن در خطر است.
«نمیخواهم طلاق بگیرم» چیز متفاوتی از «نمیخواهم آسیب ببینم» است.
تو میتوانی دربارهٔ آیندهٔ رابطه فکر کنی—اما فقط وقتی امن باشی.
۴) تغییرِ مرد خشونتورز فقط با درمان جدی ممکن است.
قول، عذرخواهی، گریه، سوگند، یا «قول میدم دیگه نزنم» هیچکدام نشاندهندهٔ تغییر واقعی نیستند.
تغییر فقط وقتی پایدار است که:
او درمان مدیریت خشم را شروع و ادامه دهد
الگوهای کنترلگری کاهش یابد
مسئولیت رفتار خود را بپذیرد
شفافیت، نظارت، و کار درمانی داشته باشد
۵) کمک گرفتن نشانه ضعف نیست—نشانهٔ قدرت است.
پلیس، وکیل، روانشناس، مراکز حمایتی، دوستان، خانواده قابل اعتماد…
اینها شبکهٔ نجات تو هستند، نه دخالت در زندگی مشترک.
۶) کودکان هرگز فقط «تماشاچی» نیستند.
حتی اگر کتک مستقیم به آنها نخورد،
حتی اگر در اتاق باشند،
حتی اگر «نمیفهمند»—
بدن و اعصاب آنها خشونت را ثبت میکند.
زندگی زیر سایهٔ خشونت، ریسک افسردگی، اضطراب، مشکلات رفتاری، افت تحصیلی و تکرار خشونت در بزرگسالی را چند برابر میکند.
۷) خروج یا ماندن، یک تصمیم شخصی است—اما تصمیم باید آگاهانه باشد.
ماندن = فقط با برنامهٔ ایمنی
رفتن = فقط با برنامهٔ خروج امن
برنامهریزی، نه عجله، نه تعلل.
در نهایت، مهمترین پیام این متن به تو این است:
تو تنها نیستی. کمک وجود دارد. راه وجود دارد. زندگی امن ممکن است.
پذیرفتن اینکه خشونت غلط است و شایستهٔ تو نیست، اولین قدم برای ساختن یک آیندهٔ سالمتر است—چه با ترک رابطه، چه با درمان همسر، چه با حمایت اجتماعی.
سوالات رایج (FAQ)
۱) اگر الان در خطر فوری هستم، دقیقاً چه کارهایی باید انجام دهم؟
سریع از محیط دور شو، حتی بدون برداشتن وسایل.
به مکان امن نزد همسایه یا فضای عمومی برو.
با ۱۱۰ یا ۱۲۳ تماس بگیر.
اگر نمیتوانی فرار کنی: خودت را در اتاقی با درِ قابلقفلکردن قرار بده و از آشپزخانه دور بمان.
گوشی را همراه داشته باش و به فرد معتمد پیام بده.
فقط یک چیز مهم است: زنده ماندن.
۲) چطور از خانه خارج شوم بدون اینکه اوضاع بدتر شود؟
در زمان آرامش نسبی خارج شو، نه وسط درگیری.
کیف اضطراری را قبلاً آماده کن.
وانمود نکن که «برای همیشه» میروی؛ فقط بگو «میرم خرید/هواخوری/پیش مادرم».
به جای مقصد مستقیم، اول به مکان عمومی برو.
لو نده کجا میروی.
مسیر خروج را چندبار در ذهن تمرین کن.
۳) چه شواهدی برای گزارش خشونت لازم است؟
عکس از کبودی و زخمها (با تاریخ روز در کنار آن)
گزارش پزشک
گزارش پزشکی قانونی
پیامهای تهدیدآمیز
صدای ضبطشده (در صورت قانونی بودن در کشور)
شهادت همسایهها
این مدارک هم در پرونده کیفری و هم خانوادگی بسیار ارزشمندند.
۴) اول باید به پلیس مراجعه کنم یا به پزشک؟
اگر جراحت داری:
۱) درمان → ۲) پزشکی قانونی → ۳) پلیس
اگر خطر فوری است:
پلیس اولویت دارد.
۵) شوهرم میگوید «اشتباه شد، قول میدم تکرار نشه». باور کنم؟
طبق تحقیقات، ۹۰٪ خشونتها بدون درمان حرفهای دوباره تکرار میشوند.
قول = مرحله «ماه عسل» در چرخه خشونت.
تنها نشانهٔ واقعی تغییر:
شرکت مداوم در درمان
کاهش رفتارهای کنترلگر
پذیرش مسئولیت بدون توجیه
فاصله گرفتن از الکل/مواد
۶) اگر بچهها شاهد خشونت باشند چی؟
این یک وضعیت فوقالعاده پرخطر است. کودکان حتی اگر «به چشم» نبینند، با گوش یا بدنشان میفهمند.
پیامدها:
اضطراب
شبادراری
پرخاشگری
کاهش اعتمادبهنفس
مشکلات یادگیری
تقلید خشونت در بزرگسالی
نکته مهم:
در بسیاری کشورها، «تماشای خشونت علیه مادر» کودکآزاری محسوب میشود.
۷) چطور از ردیابی دیجیتال خودم محافظت کنم؟
همهٔ رمزها را عوض کن.
اشتراک لوکیشن را ببند.
واتساپ/تلگرام را با PIN قفل کن.
ایمیل امن بساز.
تاریخچهٔ مرورگر را پاک کن.
از گوشی خودت برای برنامهریزی خروج استفاده نکن.
گوشی مشترک یا کامپیوتر خانه → بسیار ناامن.
۸) وقتی او پشیمان میشود، گریه میکند و به پایم میافتد، باید چه کنم؟
این رفتار بخشی از چرخه خشونت است.
بیشتر مردان خشونتورز بعد از حمله، دچار احساس گناه و ترس از پیامد میشوند و تلاش میکنند زن را آرام نگه دارند تا «رابطه ادامه پیدا کند».
تو میتوانی احساساتش را بشنوی، اما هرگز مرزها را فراموش نکن:
«رفتار تو پذیرفتنی نیست.»
«تا درمان خشم شروع نشه، اعتماد ممکن نیست.»
۹) اگر پول ندارم و خانوادهام حمایتم نمیکنند، چه کنم؟
راههای کمکی:
اورژانس اجتماعی ۱۲۳
مراکز بهزیستی
خانههای امن مخصوص زنان
وکلای نوبت رایگان یا کمهزینه
کمک داوطلبانه از انجمنهای حمایتی
کمک مالی موقت از خیریهها
در بسیاری کشورها کمکهای دولتی شامل مسکن، غذا، حمایت حقوقی و مشاوره ارائه میشود.
۱۰) اگر برگردم خانه، چطور خودم را ایمن نگه دارم؟
این بهطور کامل «کاهش آسیب» نام دارد:
نقاط امن خانه را مشخص کن.
از فضاهای خطرناک (آشپزخانه، بالکن) در دعوا دوری کن.
کلمه رمز داشته باش.
کیف اضطراری را پنهان کن.
با درمانگر تماس ثابت داشته باش.
شواهد را همچنان ثبت کن.
۱۱) آیا ممکن است مرد کتکزن واقعاً تغییر کند؟
بله، اما فقط با این سه شرط:
۱) پذیرش کامل مسئولیت
۲) درمان تخصصی ۶ ماه تا ۲ سال
۳) نظارت منظم
بدون اینها، درصد تغییر واقعی بسیار پایین است.
۱۲) چه زمانی باید رابطه را ترک کنم؟
اگر این موارد وجود دارد:
خفگی (نشانهٔ خطر قتل)
تهدید به مرگ
استفاده از سلاح
کتک در حضور کودک
تشدید خشونت
اعتیاد فعال
کنترل شدید
انزوا
تلاش برای جلوگیری از کمک گرفتن
در این موارد، ماندن خطرناک است.
۱۳) آیا بهخاطر بچهها باید بمانم؟
تحقیقات نشان میدهد بچهها از زندگی بدون خشونت، حتی اگر خانواده از هم جدا شود، سود بیشتری میبرند تا زندگی در خانهٔ خشونتآمیز.
۱۴) اگر او گفت «اگه بری میکشمت»، چه کار کنم؟
این تهدید ریسک بسیار بالا است.
باید فوراً:
پلیس را مطلع کنی
در مکان امن بمانی
از یک متخصص کمک بگیری
نقشهٔ خروج امن را اجرا کنی
تهدید به قتل را هرگز دستکم نگیر.
منابع
Campbell, J. C. (2002). Health consequences of intimate partner violence. The Lancet, 359(9314), 1331–1336.
Walker, L. E. (2009). The battered woman syndrome (3rd ed.). Springer Publishing.
WHO. (2021). Violence against women: Prevalence estimates 2018.
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/violence-against-women
https://www.thehotline.org/













